آلودگی هوا باعث ورود ذرات ریز و گازهای سمی به ریهها میشود که همین موضوع میتواند سبب التهاب، تخریب سلولی و کاهش ظرفیت تنفسی شود. از عوارض آلودگی هوا میتوان به افزایش خطر ابتلا به آسم، برونشیت، COPD و سرطان ریه اشاره نمود. اثرات آلودگی هوا در کودکان، سالمندان و بیماران قلبی ریوی شدیدتر و گاه برگشتناپذیر است.
علائم هشدار دهنده آسیب به ریه
| علامت | الگوی بروز | اقدامات اولیه | نیاز به مراجعه پزشکی |
|---|---|---|---|
| سرفه خشک و مداوم | بیش از ۲–۳ هفته، بهویژه در روزهای آلوده | کاهش مواجهه، استفاده از ماسک، رطوبت کافی هوا | مراجعه به پزشک برای ارزیابی و اسپیرومتری |
| تنگی نفس هنگام فعالیت سبک | جدید یا بدتر از قبل | استراحت، خروج از محیط آلوده، استفاده از دارو طبق نسخه | مراجعه سریع؛ اگر همراه با درد قفسه سینه یا سیانوز، مراجعه اورژانسی |
| خسخس سینه | حملهای یا مداوم، تشدید در روزهای با شاخص بد | استفاده از اسپری نجاتدهنده (طبق دستور)، دوری از آلودگی | تنظیم مجدد درمان آسم/COPD توسط پزشک |
| خلط مزمن یا تغییر رنگ آن | بهخصوص زرد/سبز یا خونی | هیدراتاسیون، پرهیز از سیگار و دود | ارجاع برای بررسی عفونت و احتمال COPD |
| کاهش توان بدنی | کاهش تحمل فعالیت روزمره نسبت به گذشته | پایش شاخص هوا، برنامه فعالیت سبک در محیط سالم | بررسی کامل توسط پزشک (ریه و قلب) |
عوارض آلودگی هوا برای ریهها
آلودگی هوا موجب التهاب، تخریب سلولهای ریه و کاهش عملکرد تنفسی میشود. ذرات معلق (PM2.5 و PM10)، گازهای سمی مانند ازن (O₃)، دیاکسید نیتروژن (NO₂) و دیاکسید گوگرد (SO₂) از طریق تنفس وارد ریهها میشوند و باعث التهاب مزمن، تنگی نفس، سرفههای خشک، تشدید آسم و افزایش احتمال سرطان ریه میگردند. در افراد حساس، این اثرات حتی با قرار گرفتن کوتاهمدت در هوای آلوده ظاهر میشوند.
ساختار تأثیر آلودگی هوا بر ریه ها
۱. ورود آلایندهها به سیستم تنفسی
در هر تنفس، ذرات معلق و گازهای آلاینده از بینی و دهان وارد مجاری تنفسی میشوند. ذرات بزرگتر در بینی و نای فیلتر میشوند، اما ذرات کوچکتر از ۲.۵ میکرون به عمق آلوئولهای ریه میرسند. در آنجا مستقیماً با سلولهای پوششی تماس گرفته و واکنشهای التهابی ایجاد میکنند.
۲. ایجاد التهاب و استرس اکسیداتیو
مطالعات انجامشده در NIH نشان میدهد ذرات ریز باعث فعال شدن سیستم ایمنی و تولید رادیکالهای آزاد میشوند. این واکنشها سلولهای بافت ریه را تخریب کرده و به کاهش خاصیت ارتجاعی آن منجر میشوند. در نتیجه، فرد دچار تنگی نفس، خسخس سینه و سرفههای مکرر میشود.
۳. اثرات کوتاهمدت
- تحریک گلو و بینی
- افزایش حملات آسم
- احساس فشار در قفسه سینه
- کاهش ظرفیت ریوی در ورزش
- افزایش ترشح مخاط
۴. اثرات بلندمدت
- بروز بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)
- افزایش خطر سرطان ریه
- تسریع پیری بافت ریوی
- افزایش احتمال عفونتهای تنفسی
- نارسایی تنفسی در سالمندان و بیماران قلبی
گروههای در معرض خطر بیشتر
۱. کودکان
سیستم تنفسی کودکان هنوز در حال رشد است و تنفس سریعتر آنها باعث ورود بیشتر آلایندهها به بدن میشود. بر اساس مطالعات WHO، کودکانی که در مناطق با آلودگی بالا زندگی میکنند ظرفیت ریوی پایینتری در بزرگسالی خواهند داشت.
۲. سالمندان
به علت کاهش طبیعی عملکرد ریه و ضعف سیستم ایمنی، سالمندان بیشتر دچار تنگی نفس، عفونت و بیماری مزمن تنفسی میشوند.
۳. بیماران مزمن و زنان باردار
در بیماران مبتلا به آسم، COPD یا بیماریهای قلبی، آلودگی هوا میتواند علائم را تشدید کند. زنان باردار در معرض خطر زایمان زودرس و کاهش وزن نوزاد نیز قرار دارند.
انواع آلایندهها و نقش آنها در آسیب به ریهها
گازهای آلاینده
دیاکسید نیتروژن (NO₂): موجب التهاب راههای هوایی میشود.
ازن (O₃): در تماس با بافت ریه، سلولها را تخریب میکند.
دیاکسید گوگرد (SO₂): تحریککننده قوی مجاری تنفسی است.
ذرات معلق (PM2.5 و PM10)
کوچکترین ذرات معلق به راحتی از سدهای دفاعی بدن عبور کرده و به آلوئولها نفوذ میکنند. این ذرات با حمل فلزات سنگین، دوده و ترکیبات آلی سمی باعث جهش ژنتیکی سلولها میشوند که زمینهساز سرطان است.
ترکیبات آلی فرّار (VOCs)
در اثر احتراق ناقص سوختها و محصولات صنعتی تولید میشوند و به التهاب مزمن کمک میکنند.
مکانیسم علمی تخریب ریهها
وقتی ذرات آلوده وارد آلوئول میشوند، ماکروفاژهای ریوی فعال شده و برای بلعیدن آنها تلاش میکنند. اما در مواجهه طولانیمدت، این سلولها بیشفعال میشوند و با ترشح سیتوکینها التهاب مزمن ایجاد میکنند. این فرآیند، به مرور ساختار آلوئول را تغییر داده و موجب فیبروز ریوی میشود؛ یعنی جای بافت سالم با بافت زخمی پر میشود.
نشانههای آسیب ریه ناشی از آلودگی هوا
- سرفه خشک و مداوم
- احساس تنگی نفس هنگام فعالیت
- کاهش توان بدنی
- خلط مزمن یا تغییر رنگ آن
- افزایش حساسیت به سرما و دود
- خسخس سینه
اگر این علائم بیش از چند هفته ادامه یافت، مراجعه به پزشک و انجام تست اسپیرومتری ضروری است.
راهکارهای پیشگیری از آسیب ریوی
در سطح فردی
- استفاده از ماسک N95 در روزهای آلوده
- پرهیز از ورزش در فضای باز هنگام هشدار آلودگی
- استفاده از دستگاه تصفیه هوا در منزل
- مصرف میوهها و سبزیهای سرشار از آنتیاکسیدان (مانند ویتامین C و E)
- ترک سیگار و اجتناب از دود غیرمستقیم
- مصرف خوراکی های مفید برای آلودگی هوا
در سطح شهری
- توسعه حملونقل عمومی پاک
- کنترل سوختهای فسیلی
- نظارت بر صنایع آلاینده
- افزایش پوشش فضای سبز شهری
جمعبندی
عوارض آلودگی هوا برای ریهها تنها به سرفه یا خستگی محدود نمیشود؛ بلکه مجموعهای از آسیبهای تدریجی و خطرناک است که میتواند عملکرد حیاتی بدن را مختل کند. پیشگیری با تغییر عادات فردی و اقدامات شهری ممکن است. توجه به شاخص کیفیت هوا، استفاده از ماسک مناسب و تغذیه سالم میتواند سپر دفاعی موثری در برابر این تهدید خاموش باشد.
