هانتا ویروس یک بیماری مشترک بین انسان و حیوان است که از جوندگان به انسان منتقل میشود. سازمان بهداشت جهانی ویروس هانتا ویروس را در فهرست تهدیدات نوظهور قرار داده است. در ادامه با این بیماری بیشتر آشنا میشویم.
هانتا ویروس چیست؟
هانتا ویروس یک ویروس مرگبار است که به تازگی در حال شیوع در دنیا است. این بیماری به روشهای مختلفی از جوندگان به انسان مختلف میشود. بر خلاف کرونا و آنفولانزا، که علائم آنها بلافاصله نمایان میشود، فاز ابتدایی آن میتواند کاملا خاموش باشد. در صورت عدم تشخیص به موقع این بیماری میتواند به سندرم ریوی یا نارسایی کلیوی مرگبار منجر شود.
اولین شیوع هانتا ویروس کجا و کی اتفاق افتاد؟
در جنگ کره در دهه 1950، چیزی حدود ۳۰۰۰ سرباز سازمان ملل به تب شدید و سندرم کلیوی (HFRS) مبتلا شدند. پس از آن در سال ۱۹۹۳ جهان در شوک فرو رفت؛ شیوعی مرموز در منطقه «چهار گوشه» آمریکا. افرادی که در سلامت کامل بودند، به تنگی نفس مرگباری دچار شدند. در نتیجه این اتفاق، سندرم ریوی هانتا ویروس (HPS) با نرخ مرگومیر حدود ۳۸٪ شناسایی شد. در واقع از هر ۱۰ نفر، تقریباً ۴ نفر جان میباختند.
چرا سازمان بهداشت جهانی هانتا ویروس را یک تهدید بهداشتی میداند؟
سازمان بهداشت جهانی (WHO) هانتا ویروس را در فهرست تهدیدات نوظهور و پاتوژنهای با اولویت تحقیقاتی بالا قرارداده است. نرخ مرگ و میر بالا (تا 50 درصد در برخی سویهها)، عدم وجود واکسن تایید شده، پراکندگی جوندگان ناقل در سراسر جهان و پتانسیل تبدیل شدن به پاندمی، همگی باعث افزایش نگرانیها در مورد این ویروس شدهاند.
علائم هانتا ویروس چیست و چگونه ظاهر میشوند؟
هانتا ویروس دو سویه متفاوت دارد که یکی ریهها را نابود میکند و یکی دیگر کلیه را از بین میبرد. علائم این دو به صورت کلی شبیه به هم است اما ممکن است در برخی نقاط، علائم آنها تفاوتهایی نیز داشته باشد. در اینجا، از اولین مورد ابتلا تا شیوع آن در ژوئن سال 2026، تمامی علائمی که از این بیماری ثبت شده است را مورد بررسی قرار خواهیم داد.
علائم اولیه هانتا ویروس
- تب بالای ۳۸.۵ درجه
- لرز
- دردهای عضلانی شدید (بهویژه در رانها و پشت)
- سردرد طاقتفرسا
- سرگیجه
- حالت تهوع
در این مرحله، افتراق آن از یک سرماخوردگی ساده تقریباً غیرممکن است.
سندرم ریوی هانتا ویروس (HPS) چه نشانههایی دارد؟
پس از ۴ تا ۱۰ روز از شروع علائم اولیه، فاز قلبی-تنفسی HPS بهطور ناگهانی آغاز میشود:
- سرفه خشک شدید
- تنگی نفس پیشرونده
- تجمع مایع در ریهها
که به سرعت به نارسایی حاد تنفسی میانجامد. این مرحله نیازمند بستری فوری در ICU و تهویه مکانیکی است.
تب خونریزیدهنده با سندرم کلیوی (HFRS) چگونه تشخیص داده میشود؟
این فرم که عمدتاً در اروپا و آسیا شایع است، با پنج فاز مشخص میشود:
- تب حاد
- افت فشار خون (شوک)
- کاهش برونده ادراری (الیگوری)
- افزایش ناگهانی ادرار (پلیاوری)
- نقاهت طولانی
درد شدید کمر و شکم، خونریزیهای زیرپوستی (پتشی) و نارسایی حاد کلیه از علائم شاخص آن هستند.
تفاوت اصلی هانتا ویروس با آنفولانزا و کرونا چیست؟
هانتا ویروس از نظر کشندگی، بسیار خطرناک تر از آنفولانزا و کروناست. اما در عمل تفاوتهای بسیاری در میان آنها وجود دارد. هانتا ویروس از نظر منشا، مدت زمان پنهان ماندن، سرعت شیوع، علائم تنفسی، نحوه سرایت و روشهای پیشگیری با آنفولانزا و کرونا متفاوت است.
۱. منشا و ناقل بیماری: حیوان در برابر انسان
اولین و اصلیترین تفاوت میان هانتا ویروس، آنفولانزا و کرونا، نحوه انتقال آن است. ویروس هانتا توسط جوندگان وحشی به انسان منتقل میشود. خود این موجودات بیمار نمیشوند اما از طریق گاز، مدفوع و یا ادرار، این ویروس را منتشر میکنند. این موضوع، روش کنترل بیماری را به کل تغییر میدهد.
۲. مدتزمان پنهان ماندن هانتا ویروس و سرعت شیوع
چیزی نزدیک به دو ماه (تا 56 روز) ممکن است این بیماری به صورت پنهان در بدن انسان باقی بماند. این میزان تقریبا دو برابر آنفولانزا و کرونا است. ممکن است یک ماه و نیم پس از جارو زدن یک انباری با تنگی نفس مواجه شوید و متوجه ابتلا به هانتا ویروس شوید. این فاصله درمان و شناسایی منبع ویروس را بسیار دشوار میکند. همچنین کنترل آن نیز بسیار سختتر از کرونا و آنفولانزا میشود.
۳. علائم تنفسی هانتا ویروس چه فرقی با کرونا و آنفولانزا دارد؟
زمانی که به ویروس آنفولانزا مبتلا میشوید، علائمی مانند گلودرد و آبریزش بینی در همان ابتدا خودشان را نشان میدهند. اما در زمان ابتلا به HPS ناشی از ویروس هانتا، درگیری عروق ریوی باعث نشت مایع به داخل آلوئولها میشود؛ درست است که به صورت مستقیم بافت ریه توسط ویروس تخریب نمیشود اما اکسیژن خون از 95 درصد نرمال، به زیر 70 درصد در عرض 6 الی 12 ساعت میرسد. این یک مکانیسم کاملاً متفاوت است.
۴. سرایت انسان به انسان: یک باور غلط؟
کاملا برعکس کرونا و آنفولانزا، در اکثر سویههای هانتا ویروس، امکان انتقال انسان به انسان صفر است. البته به استثنا سویه آندس در آمریکای جنوبی. آنچه که در تمام دنیا به غیر از آمریکای جنوبی مشاهده شده است، انتقال این ویروس فقط از جوندگان به انسان رخ میدهد و انتقال انسان به انسان تقریبا غیر ممکن است.
۵. میزان مرگومیر در مقایسه با آنفولانزا و کرونا
نرخ مرگومیر (CFR) در آنفولانزای فصلی کمتر از ۰.۱٪ و در کرونا حدود ۱-۳٪ تخمین زده میشود. اما این رقم برای سندرم ریوی هانتا ویروس (HPS) حدود ۳۸٪ و برای فرم HFRS بین ۱ تا ۱۵٪ است. بنابراین، اگرچه هانتا ویروس بسیار کمتر مسری است، اما بهمراتب کشندهتر از دو بیماری تنفسی شایع است.
۶. روشهای پیشگیری و کنترل شیوع
پیشگیری از آنفولانزا و کرونا عمدتاً بر واکسیناسیون، ماسک و فاصلهگذاری اجتماعی متکی است. اما برای هانتا ویروس، راهبرد اصلی کنترل جمعیت جوندگان، مسدودسازی راههای ورود آنها به منازل و ضدعفونی ایمن فضاهای آلوده به فضولات موش است. این یک نبرد بهداشت محیطی است، نه صرفاً پزشکی.
راههای انتقال هانتا ویروس از موش به انسان چیست؟
تنفس ذرات آلوده فضولات موش
شایعترین مسیر انتقال، استنشاق آئروسلهای حاوی ویروس است. هنگامی که ادرار، مدفوع یا بزاق خشکشده یک جونده آلوده در اثر جارو کردن، زیر پا گذاشتن یا لانهسازی (توسط جوندگان) به هوا بلند شود، ذرات ویروسی وارد ریههای فرد شده و عفونت آغاز میشود. این مسیر، انتقال در گاراژها، انباریها و کابینهای متروک را توجیه میکند.
تماس مستقیم با ادرار، مدفوع یا بزاق جونده آلوده
لمس سطوح یا اشیای آلوده به فضولات جونده و سپس تماس دستهای شستهنشده با دهان، بینی یا چشمها، دومین مسیر شایع انتقال است. ویروس میتواند برای مدت محدودی در محیط خارج از بدن جونده زنده بماند، بهویژه در مکانهای تاریک و مرطوب که اشعه فرابنفش خورشید به آنها نمیرسد.
گزش توسط موش آلوده
هرچند نادرتر از دو مسیر قبلی است، اما گزش مستقیم توسط یک جوندز آلوده نیز میتواند ویروس را از طریق بزاق وارد جریان خون کند. این مسیر بیشتر در مشاغل پرخطر مانند کارگران جنگل، کشاورزان و پرسنل کنترل آفات دیده میشود. هرگونه گزش توسط موش باید جدی گرفته شده و فوراً ضدعفونی شود.
چگونه میتوان از هانتا ویروس پیشگیری کرد؟
پیشگیری از هانتا ویروس روی سه ستون سوار است که هر سه به یک اندازه حیاتیاند. مسدودسازی کامل منافذ ورودی جوندگان (شکافهای بزرگتر از ۶ میلیمتر)، حذف منابع غذایی و آب در دسترس (نگهداری غذا در ظروف فلزی یا شیشهای دربسته، تعمیر لولههای نشتی) و پاکسازی اصولی پناهگاههای بالقوه (انباشتههای چوب، زباله، علفهای هرز بلند در اطراف ساختمان)
بهترین روشهای پیشگیری از هانتا ویروس در محیط خانه و محل کار چیست؟
بستن شکافها بهترین روش پیشگیری در محیط کار و خانه است. شکافهای بزرگتر از 6 میلیمتر، محل عبور خوبی برای انواع جوندگان است. با بستن این شکافها با پشم شیشه یا بتن و سیمان بهترین راه برای جلوگیری از ورود این موجودات به خانه و محل کارتان است. همچنین تعمیر لولههای دارای نشتی و تخلیه انباشتههای چوب و از بین بردن علفهیا هرز، باعث دور شدن این موجودات از محل زندگی یا کار شما میشود. همچنین سعی کنید مواد غذایی را در ظروف فلزی یا شیشهای در بسته بگذارید تا از تماس آنها با موجودات ناقل جلوگیری کنید.
چگونه با خیال راحت محیط آلوده به فضولات موش را ضدعفونی کنیم؟
30 دقیقه قبل از تمیز کاری، پنجرهها را برای تهویه هوا باز بگذارید. در طول تمیز کاری نیز بگذارید پنجرهها باز بمانند. هرگز از جارو برای تمیز کردن فضولات خشک موش استفاده نکنید. یک پیمانه سفید کننده (وایتکس) را در 10 پیمانه آب حل کنید و آن را روی فضولات اسپری کرده و بگذارید 5 دقیقه روی آن بماند. سپس با یک دستکش لاتکس و ماسک N95، وارد محل مورد نظر شوید و فضولات را با حوله کاغذی جمع کرده و در کیسه پلاستیکی بندازید و در آن را گره بزنید.
آیا واکسنی برای هانتا ویروس وجود دارد؟
در لحظه نگارش این مقاله، تا کنیو هیچ واکسنی توسط FDA یا WHO برای استفاده انسانی علیه هانتا ویروس وجود ندارد. چندین واکسن در چین و کره جنوبی برای مقابله با سویههای محلی ساخته شده و در سطح محدود استفاده شدهاند اما هیچ مدرکی برای اثبات اثر آنها در برابر این ویروس به خصوص سویههای قاره آمریکا وجود ندارد.
یک قدم جلوتر از ویروس
جلوگیری از شیوع این ویروس باید به صورت همگانی انجام شود. از تک تک افراد یک جامعه تا حتی ارگانهایی مانند شهرداری باید دست به دست هم بدهند تا ویروس مهار شود. شهرداری باید برنامهای دقیق برای دفع زبالهها و کنترل جوندگان داشته باشد. همچنین مردم نیز باید تمامی نکات بهداشتی ذکر شده در این مقاله را رعایت نموده و از هرگونه برخورد با جوندگان در هر سطحی خودداری نمایند.
افرادی که به کارهای پرخطر مانند کشاورزی، دامداری یا انبارداری مشغول هستند هم موظفند از تجهیزات حفاظت فردی (مانند: ماسک 95 و دستکش) استفاده کنند. همچنین تمامی رسانهها باید دست به دست هم بدهند برای آموزش عمومی در ابعاد یک جامعه. یک کمپین رسانهای ساده درباره خطرات تماس با جوندگان و روش ایمن پاکسازی، میتواند زنجیره انتقال این ویروس مرگبار را برای همیشه قطع کند.
آزمایشهای تشخیص هانتا ویروس کدامند؟
دو مسیر اصلی: تستهای سرولوژیک (الایزا برای شناسایی آنتیبادیهای IgM و IgG) و تستهای مولکولی (RT-PCR روی نمونه خون یا بافت). در فاز حاد، IgM مثبت یعنی تأیید. ایزولهسازی خود ویروس؟ ممکن است، اما نیاز به آزمایشگاه سطح ایمنی زیستی ۳ (BSL-3) دارد؛چیزی که همه جا نیست.
درمان قطعی هانتا ویروس چیست و چه اقداماتی نجاتبخش است؟
تنها راه، مراقبتهای حمایتی فوری در ICU است: اکسیژنتراپی، تهویه مکانیکی در صورت نارسایی تنفسی، و مدیریت دقیق مایعات و الکترولیتها برای حفظ عملکرد کلیه. ریباویرین روی HFRS امیدوارکننده نشان داده، اما هنوز استاندارد درمانی نیست. پس تنها پلی که مرگ را از زندگی جدا میکند، تشخیص زودهنگام است. زمان بخرید تا بدن بجنگد.
سوالات متداول
۱. آیا هانتا ویروس از انسان به انسان منتقل میشود؟
در ۹۹.۹٪ موارد، خیر. تنها استثنا سویهٔ آندس (Andes virus) در شیلی و آرژانتین است که موارد محدودی از انتقال فردبهفرد از طریق تماس نزدیک و طولانیمدت نشان داده. سایر سویهها فاقد این قابلیت هستند و نگرانی از همهگیری مشابه کرونا برای هانتا ویروس بیمورد است.
۲. آیا همه موشها ناقل هانتا ویروس هستند؟
فقط گونههای خاصی ناقل ویروس هستند و عجیب اینجاست که خودشان سالم میمانند. موش خانگی معمولی و موش فاضلاب در برخی مناطق ناقل سویههایی هستند، اما متهمان اصلی، گونههای وحشیتر مثل موش آهو (Peromyscus maniculatus) در آمریکای شمالی میباشند. موش زیرزمینی خانه تان لزوماً قاتل نیست.
۳. هانتا ویروس در کدام مناطق جهان شایعتر است؟
فرم HPS عمدتاً در قاره آمریکا (از کانادا تا آرژانتین) جا خوش کرده. فرم HFRS در اروپا و آسیا (بهویژه چین، روسیه، کره و اسکاندیناوی) غالب است. آفریقا و خاورمیانه هم مواردی گزارش کردهاند. پس هیچ قارهای کاملاً پاک نیست.
۴. آیا پختن غذا ویروس را از بین میبرد؟
حرارت، دشمن قسمخوردهٔ هانتا ویروس است. پختن کامل غذا ویروس را غیرفعال میکند. شستوشوی کامل میوهها و سبزیجات با آب سالم و نگهداری مواد غذایی در ظروف دربسته و دور از دسترس جوندگان را هم فراموش نکنید. احتیاط شرط عقل است.
۵. مدتزمان پنهان ماندن بیماری در هانتا ویروس چقدر است و اولین اقدام پس از تماس مشکوک چیست؟
۱ تا ۵ هفته. گاهی تا ۸ هفته. اگر اخیراً در معرض فضولات موش بودهاید و تب ناگهانی، درد عضلانی شدید و تنگی نفس را تجربه میکنید، فوراً به پزشک مراجعه کنید و شرح حال کامل بدهید. زمان، اینجا همه چیز است—تشخیص زودهنگام، تنها سلاحی است که داریم.
۶. آیا امکان ابتلای مجدد به هانتا ویروس وجود دارد؟
احتمالش ضعیف است اما صفر نیست. پس از یک بار ابتلا و بهبودی، بدن آنتیبادیهای محافظتی علیه همان سویه تولید میکند و ایمنی طولانیمدت ایجاد میشود. اما از آنجا که چندین سویه مختلف در مناطق جغرافیایی گوناگون وجود دارد، مصونیت در برابر یکی، تضمینی برای محافظت در برابر بقیه نیست.
۷. تفاوت علائم HPS و HFRS در چیست؟
سندرم ریوی هانتا ویروس (HPS) عمدتاً با علائم تنفسی حاد و شدید مانند سرفه خشک، تنگی نفس پیشرونده و تجمع مایع در ریهها مشخص میشود. در مقابل، تب خونریزیدهنده با سندرم کلیوی (HFRS) با پنج فاز بالینی شامل تب، شوک، کاهش ادرار، افزایش ادرار و نقاهت همراه است و کلیهها را بیش از ریهها درگیر میکند.
۸. آیا حیوانات خانگی مانند سگ و گربه ناقل هانتا ویروس هستند؟
خیر، بر اساس شواهد علمی موجود، سگها و گربههای خانگی ناقل هانتا ویروس محسوب نمیشوند و این ویروس را به انسان منتقل نمیکنند. با این حال، آنها میتوانند جوندگان آلوده را شکار کرده و به خانه بیاورند. همچنین جای خواب یا ظرف غذای حیوان خانگی ممکن است موشها را جذب کند، بنابراین رعایت بهداشت محیط الزامی است.
۹. چه کشورهایی بیشترین آمار ابتلا به هانتا ویروس را دارند؟
چین با بیش از ۱.۵ میلیون مورد گزارششده از HFRS، بالاترین آمار جهانی را دارد. پس از آن، روسیه، کره جنوبی و کشورهای اسکاندیناوی (فنلاند و سوئد) در رتبههای بعدی قرار میگیرند. در قاره آمریکا نیز ایالات متحده، آرژانتین، شیلی، برزیل و پاناما کانونهای اصلی HPS هستند.
۱۰. چه مشاغلی بیشتر در معرض خطر هانتا ویروس هستند؟
کشاورزان، جنگلداران، کارگران ساختمانی، پرسنل کنترل آفات، غارشناسان، نظامیان در عملیات صحرایی و افرادی که در مناطق روستایی با انباریها و کابینهای متروک سروکار دارند، در گروههای پرخطر قرار میگیرند. رعایت اصول پیشگیری در این مشاغل حیاتی است.
سخن پایانی
هانتا ویروس برخلاف آنفولانزا و کرونا، بیماری خاموشی است که با علائمی گمراهکننده آغاز میشود؛ اما میتواند طی چند روز به نارسایی حاد تنفسی یا کلیوی و مرگ منجر شود. از آنجا که نه واکسنی دارد و نه درمان قطعی، تنها سپر محافظتی شما پیشگیری است؛ دور نگه داشتن جوندگان از محیط زندگی، ضدعفونی اصولی فضاهای آلوده و مراجعه فوری به پزشک در صورت بروز تب و علائم تنفسی پس از تماس مشکوک. دانش و هوشیاری، نجاتبخش شما در برابر این تهدید خاموش خواهد بود.
